Barbara van Munster
Het UMCG Alzheimer Centrum is expertisecentrum voor dementie en cognitie. Neuroloog drs. Jeroen de Vries en prof. dr. Barbara van Munster, voorzitter van het UMCG Alzheimer Centrum over de urgentie van het herkennen, diagnosticeren en behandelen van het (nog) ongrijpbare in het brein.
Mensen zijn meer dan hun diagnose. Zorg moet uitgaan van wat nodig is om voor een ieder goed te blijven functioneren. In het Alzheimer Centrum Groningen werken zorgverleners, artsen en onderzoekers daarom multidisciplinair samen om het leven met dementie te verbeteren en onderzoekt het in brede zin cognitie in relatie tot ziekte en behandeling.
Dit centrum is een van de zes gespecialiseerde, samenwerkende academische centra in Nederland, opgericht met hulp van Alzheimer Nederland. Ieder van hen heeft zijn eigen specifieke onderzoeksgebieden en vervult een regionale sleutelrol in expertise, behandeling, onderzoek en informatie.
Onder de brede noemer van dementie vallen maar liefst vijftig ziekten. Bij twee derde betreft het Alzheimer, maar die kent ook al zes varianten, waarvan geheugenstoornis de meest voorkomende is. De grote variatie in verschijningsvormen maakt begrip, herkenning en diagnose uiterst complex, laat staan het vinden van het juiste medicijn of medische aanpak. Hoe eerder een ziektebeeld wordt herkend, hoe eerder de juiste zorg of behandeling gestart kan worden. En dat is juist bij ‘dementie’ het lastige, benadrukt Jeroen de Vries.
De juiste diagnose
„Dementie start vaak met vroege, diffuse signalen vóórdat er duidelijk sprake is van dementie. Signalen als snelle overprikkelbaarheid, stemmingsklachten, slaapproblemen, milde geheugenproblemen of woordvindproblemen, minder initiatief, minder contact of moeite met het aanleren van nieuwe programma’s of routines op het werk. Het zijn klachten die echter ook heel goed door stress of drukte verklaard kunnen worden. We hebben dus nog geen universele, door iedereen herkenbare symptomen waar dementie uit blijkt. Door de enorme variatie maakt het herkenning en diagnose in een vroege fase complex. Tegelijk: niet alle diagnostiek hoeft complex te zijn. Bij iemand van 85 jaar met geleidelijk geheugenverlies, taalstoornissen en verlies van functioneren thuis kan een huisarts met eenvoudige testen en uitsluiting van andere oorzaken, vaak betrouwbaar tot de diagnose dementie komen.”
Die juiste diagnose is van groot belang stelt hij. „In Nederland hebben 320.000 ouderen dementie inclusief zo’n 15 tot 17.000 jonge mensen. Dat aantal verdubbelt in de komende 20, 25 jaar. Dat geeft een enorme druk op kosten, middelen en mensen. Dementie kunnen we nog niet genezen. Passende zorg en ondersteuning blijven daarom essentieel.” Leeftijd is voor dementie de belangrijkste trigger: 1 op de 5 mensen krijgt dementie, bij vrouwen zelfs 1 op de 3. Door de sterke vergrijzing de komende decennia piekt het aantal mensen dat dementie krijgt. Het duurt nu nog gemiddeld 2 tot 2,5 jaar voor een diagnose dementie gesteld wordt. Bij jongere mensen duurt dat zelfs gemiddeld 4,5 jaar. Daar valt veel winst te behalen.
Dementiediagnostiek en begeleiding vinden voor een belangrijk deel buiten het ziekenhuis plaats. Juist daarom is het van belang dat kennis over dementie ook terechtkomt bij andere lagen van de zorg. „We doen dat onder meer via onderwijs, kwaliteitsbevordering en opleidingen voor casemanagers en gespecialiseerde verpleegkundigen. Kennis delen met regionale ziekenhuizen, behandelcentra, huisartsen, gespecialiseerde verpleegkundigen, casemanagers en praktijkondersteuners ouderenzorg is enorm belangrijk.
Het Multidisciplinair Overleg Dementie vervult daarin een centrale rol. Het richt zich op het delen van kennis en ervaring en bespreekt diagnostiek op patiëntniveau. Een van de concrete doelen is het beperken van wachttijden. In plaats van doorverwijzing naar een expertisecentrum met wachttijden voor intake, onderzoek en uitslaggesprek, kan een arts in de regio met gericht advies vanuit het MDO direct verder. Een ander doel is uniformering van de diagnostiek. Door kennis te delen over welke testen welke problemen beter kunnen herkennen, kan diagnostiek completer worden en kunnen onnodige tweede of derde meningen of verwijzingen worden verminderd.”
Herkenning van wat buiten dementie ligt
Naast samenwerking en kennisdeling in de regio op het gebied van dementie, onderscheidt het UMCG Alzheimer Centrum zich door onderzoek naar cognitieve stoornissen bij andere aandoeningen, bijvoorbeeld bij hart- en vaatziekten of oncologie. Internist-geriater Prof. Dr. Barbara van Munster, voorzitter van het UMCG Alzheimer Centrum: „We kijken dus breder dan dementie alleen. Cognitieve problemen (geheugen, planning, organisatie, sociale interactie) kunnen het dagelijks functioneren, en dus ook een ziekenhuisopname, enorm beïnvloeden. Cognitieve problemen betreffen veel meer mensen, dan mensen met een vastgestelde dementie-diagnose.
Liefst vijftig procent van de oudere mensen die wordt opgenomen, heeft er mee te maken. Het doel van ons onderzoek ‘Cognitie in relatie tot behandeling en ziekte’ is dat het moet leiden tot beter passende ziekenhuiszorg voor patiënten met cognitieve kwetsbaarheden. Onderzoek heeft geleerd dat 40% van de patiënten met niet-optimale cognitie in het ziekenhuis niet wordt herkend door artsen, verpleegkundigen, maar ook niet door naasten. Hierdoor schieten uitleg, besluitvorming en nazorg tekort. Patiënten met hart- en vaatziekten, hebben soms bijkomende geheugenproblemen en dat vraagt echt een aangepaste behandeling. En zo weten we ook dat een delier, een acute of tijdelijke verwardheid, op zichzelf al blijvende cognitieve schade kan geven en bijvoorbeeld ook weer het risico op dementie verhoogt.”
Betere inschatting rijgedrag
Sociale cognitie (herkennen van emoties, begrijpen van bedoelingen en passend reageren op anderen) is een van de onderzoeksgebieden, vertelt Barbara van Munster. „We onderzoeken met behulp van een rijsimulator de samenhang tussen sociale cognitie en rijgedrag. Mildere vormen van dementie sluiten autorijden niet per definitie uit en behoud van mobiliteit ondersteunt de kwaliteit van leven, maar het vergt vooral zorgvuldige en objectieve beoordeling.”
Huisartsen en ziekenhuizen in de regio doen dementie-diagnostiek en het UMCG Alzheimer Centrum ziet als expertisecentrum toe op de complexe diagnostiek of dementie op jonge leeftijd.
Meer weten? Kijk dan op umcg.nl/afdeling/alzheimer-centrum-groningen
